Sesja sądu ziemskiego sieradzkiego w Warcie

Ze zbiorów Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie

Warta, 29 III 1419
Dobiegniew z Kamionacza, zastępujący sędziego ziemskiego sieradzkiego, i Bogusz z Woli, zastępujący podsędka sieradzkiego, w obecności wymienionych imiennie ośmiu rycerzy, w tym Stanisława z Maszewa, chorążego mniejszego sieradzkiego i Mikołaja z Miłkowic, podstolego sieradzkiego, rozpoczynają w Warcie sesję sądu ziemskiego sieradzkiego. Jednocześnie oznajmiają o zwołaniu następnej sesji sądu ziemskiego sieradzkiego w Warcie za pięć tygodni.

Komentarz: Pozostała po działalności kancelarii sądu ziemskiego sieradzkiego spuścizna aktowa zachowana w postaci ksiąg ziemskich sieradzkich należy do najstarszych wśród tego rodzaju materiałów archiwalnych przechowywanych w AGAD. Najstarsze wpisy pochodzą z 1386 r., jest jednak rzeczą oczywistą, że sam sąd funkcjonował już wcześniej. W ostatniej ćwierci XIV stulecia w staropolskiej praktyce sądowej dokonało się tylko niezmiernie ważne przejście od bazowania wyłącznie na pamięci ludzkiej do posługiwania się tekstem pisanym jako elementem pomocniczym. Zakres terytorialny działania sądu ziemskiego sieradzkiego obejmował obszar województwa, na który składały się cztery powiaty: sieradzki, szadkowski, piotrkowski i radomskowski. W każdym z miast będących stolicami powiatów, tzn. w Sieradzu, Szadku, Piotrkowie i Radomsku, w odpowiednim czasie odbywały się posiedzenia sądu ziemskiego, na których wydawano wyroki w sprawach spornych i przyjmowano w celu wpisania do akt zeznania o dokonywanych przez poszczególne osoby transakcjach. W miarę upływu czasu powstały w ten sposób oddzielne serie ksiąg ziemskich sieradzkich, szadkowskich, piotrkowskich i radomskowskich. Katastrofę 1944 r. przetrwały tylko księgi ziemskie sieradzkie i szadkowskie. Szczególnie bolesna wydaje się być utrata ksiąg ziemskich piotrkowskich z uwagi na funkcjonowanie w Piotrkowie trybunału koronnego, który jako sąd drugiej instancji gromadził na swoich posiedzeniach szlachtę nie tylko z województwa sieradzkiego, lecz również z innych województw i ziem koronnych. Tak liczne zgromadzenie musiało w zauważalny sposób wpłynąć na charakter wpisów wnoszonych do akt podczas kadencji piotrkowskiej sądu ziemskiego sieradzkiego.

Zdarzało się, że sąd ziemski sieradzki, poza wymienionymi miastami, odbywał posiedzenia również w innych miejscowościach. Działo się tak przede wszystkim podczas zarazy. Kiedy np. w Sieradzu szerzyła się zaraza i pozostawanie w mieście stawało się niebezpieczne, a akurat wypadała kadencja sądu ziemskiego, kancelaria mogła przenieść się np. do jednej z wsi należących do starostwa sieradzkiego. W aktach zaznaczano to przez podanie odpowiedniej informacji w nagłówku konkretnego terminu sądowego. Natomiast odrębny problem stanowi odbywanie przez sąd ziemski sieradzki posiedzeń w Warcie. Najstarsza wzmianka o takim posiedzeniu zachowana w aktach ziemskich sieradzkich pochodzi z 1392 r., ostatnia zaś z 1450 r. Z analizy tekstu omawianego tu nagłówka sesji sądowej odbytej w 1419 r. jednoznacznie wynika, że w tym przypadku nie mamy do czynienia z sytuacją nadzwyczajną. Wyznaczono bowiem termin kolejnego posiedzenia w Warcie za pięć tygodni, co oznacza, że tamtejsze sesje sądu ziemskiego traktowano wtedy jako rzecz normalną. Bardzo charakterystyczna jest przy tym nieobecność najważniejszych urzędników sądowych. Zarówno sędzia ziemski sieradzki Piotr z Widawy, jak też podsędek sieradzki Świętosław z Zawad wyznaczyli swoich zastępców, którzy przewodniczyli posiedzeniu w asyście zgromadzonego miejscowego rycerstwa, w tym dwóch urzędników ziemskich sieradzkich, chorążego mniejszego i podstolego. Bardzo prawdopodobna jest natomiast obecność pisarza ziemskiego sieradzkiego, aczkolwiek jego nazwisko w nagłówku nie pojawia się.

Można wymienić przynajmniej dwie przyczyny, dla których sąd ziemski sieradzki obradował w Warcie. Regularnie odwiedzał to miasto król Władysław Jagiełło, który właśnie tu w 1423 r. wydał statut zwany warckim. Podnosiło to wyraźnie pozycję polityczną Warty i to w skali całego kraju. Wydaje się również, że organizacja wewnętrznego podziału terytorialnego województwa sieradzkiego nie była w omawianym okresie definitywnie ukształtowana. Warta miała szanse na umocnienie swojego znaczenia również w skali lokalnej. Udało się to jednak tylko na okres kilkudziesięciu lat, ponieważ w drugiej połowie XV w. nie odbywały się już w Warcie posiedzenia sądu ziemskiego sieradzkiego. W decydujący sposób wpłynęła na to zmiana w sposobie sprawowania władzy polegająca na zaprzestaniu regularnych podróży monarchy po kraju charakterystycznych dla panowania Władysława Jagiełły. Nie bez znaczenia było też relatywnie bliskie sąsiedztwo Sieradza i Szadka, dwóch innych miast, w których sąd ziemski sieradzki zbierał się regularnie.

(Michał Kulecki)