Antroponimia Żydów białostockich jako zwierciadło kultury i historii narodu

Artykuł prof. dr hab. Zofii Abramowicz

Nazwa osobowa każdego człowieka jest nierozerwalnie związana ze środowiskiem, z którego wyrasta. Zawsze powstaje w żywym języku i jest odbiciem życia całego narodu, jego historii, obyczajowości, pewnych skłonności i powszedniego, codziennego życia. Analiza językowa materiału nazewniczego pozwala nam dotrzeć do czasów najdawniejszych, tj. do momentu narodzin nazwy osobowej. Etymologie najstarszej warstwy nazewniczej – imion zawierają w sobie całą gamę ludzkich uczuć: radości i smutku, niepokoju i cierpienia, wyrażają zachwyt nad otaczającym światem i ból towarzyszący nieszczęściu, skrywają w sobie marzenia i życzenia rodziców dla nowonarodzonego dziecka, jak i stosunek społeczności do jednostki. Pod tym względem antroponimia żydowska jest niezwykle wdzięcznym materiałem badawczym.

Wokół nazewnictwa żydowskiego narosło wiele legend i stereotypów, bowiem mało kto zadał sobie trud, aby poznać kulturę i historię narodu, zaś nazwy osobowe stawały się przedmiotem niewybrednych żartów, drwiny, poniżania. M.Brzezina przytacza szereg imion uogólnionych na zasadzie pars pro toto, np. icek, judasz, kajfasz, mosiek, srul, fajga i in.1, których używano jako bliskoznacznych określeń Żyda. Wiele imion żydowskich o pięknej etymologii ulegało apelatywizacji i przenikało do języków otaczających narodów jako wyrazy pospolite. Do języka polskiego np. weszły takie rzeczowniki pospolite wywodzące się od imion żydowskich jak: beniaminek ‘ulubione dziecko, pupil’; chaimek żart. ‘lampka’; chaja ‘ladacznica’ (zaś imiona Chaim, Chaja etymologicznie są związane z rdzeniem znaczącym ‘życie’); małka ‘dziewczyna niedołężna’ (zaś imię Małka pierwotnie znaczyło ‘królowa’); rebeka ‘gruba kobieta’ (zaś imię Rebeka, Rywka pochodzi od rzeczownika oznaczającego ‘owca lub krowa’); slojma ‘mężczyzna niechlujny, niedomyty’2 (a jest to przekształcona postać imienia symbolizującego mądrość – Salomon).

Imiona i nazwiska zawarte w księgach metrykalnych3 Żydów białostockich dobitnie świadczą o ich ścisłym związku z kulturą i historią narodu, jednocześnie odzwierciedlają wpływy obcych języków i kultur.

Aby zrozumieć mechanizm kształtowania się systemu imienniczego Żydów zamieszkałych do II wojny światowej w Białymstoku, należy sięgnąć do źródeł rozwoju ich kultury i historii, prześledzić życie tego narodu w diasporze w różnych krajach Europy i świata. System imienniczy Żydów zaczął kształtować się od czasów prehistorycznych. W momencie, kiedy język hebrajski stał się językiem martwym, naród żydowski zaczął czerpać natchnienie ze skarbów swej literatury. Imiona biblijne starohebrajskiego pochodzenia stały się ostoją narodu, były nieodzowne do zachowania odrębności narodowej. Mimo to żywy język zawsze zwyciężał. Dlatego do systemu imienniczego Żydów przenikały imiona o różnej etymologii: w epoce chaldejskiej powstawały imiona od rdzeni chaldejskich (Szerebia, Szobek, Rechum), w epoce niewoli babilońskiej pojawiły się imiona babilońskie (Mordechaj) itd. Zapożyczano imiona greckie, aramejskie, akadyjskie, arabskie. Do 1000 roku po Chrystusie do zasobu imion żydowskich weszły imiona biblijne, hebrajskie, chaldejskie, arabskie, perskie oraz europejskie4. Mimo że język hebrajski w owym czasie stał się już językiem martwym, wciąż był skarbnicą imion żydowskich. W Europie wówczas używano takich imion jak: Aaron, Abraham, Dawid, Mojżesz, Noe, Szemaria i in5.

Własne imiona Żydzi zniekształcali pod wpływem języków i gwar sąsiednich narodów. Przenosząc się z miejsca na miejsce przenosili te zniekształcone formy imion na inne tereny, do innych środowisk, różniących się od poprzednich i kulturowo i językowo. Na te już wcześniej przekształcone formy imion nakładały się nowe elementy, zachodziły w nich nowe zmiany językowe.

Zanim Żydzi osiedlili się w Białymstoku przebyli długą drogę poprzez kraje Europy zachodniej. W tym mieście, podobnie jak Niemcy, byli imigrantami. W Białymstoku znaleźli się w otoczeniu Niemców i Słowian, w przeważającej większości Polaków i Białorusinów. Jeśli nawet posługiwali się własnym systemem nazewniczym, to mimo wszystko przekształcali go pod wpływem języków otaczającej ludności. W jakim stopniu w nazewnictwie Żydów białostockich znalazły odbicie kontakty językowe i kulturowe z wieloma narodami europejskimi? Za podstawę do analizy zjawiska interferencji językowej posłużyć mogą zarówno wybrane imiona biblijne lub powstałe w języku jidysz jak i nazwiska.

IMIONA.

W zestawie imion wykorzystanych w nominacji przez Żydów białostockich wystąpiły imiona o różnej etymologii. Można je podzielić na dwie zasadnicze grupy: 1. imiona biblijne; 2. imiona niebiblijne (pochodzenia semickiego, powstałe w jidysz, zapożyczone z innych systemów imienniczych).

Korzystając z zasobu imienniczego Biblii Żydzi mieli możliwość zachowania ich tradycyjnej wymowy i pisowni. Wraz z przyjęciem chrześcijaństwa i tłumaczeniem Biblii na różne języki imiona biblijne stały się znane innym narodom, a niektóre z nich weszły do zasobu imion chrześcijan tworząc podstawę ich nowych systemów imienniczych (Jan, Józef, Anna, Maria). Docierając do narodów europejskich poprzez grekę (Septuaginta) i łacinę (Wulgata) niosły na sobie już piętno tych języków. Na przykład do języka rosyjskiego terminologia chrześcijańska, a wraz z nią i imiennictwo biblijne, przenika z bizantyjskiej greczyzny. Niektóre właściwości systemu fonologicznego języka greckiego w stosunku do hebrajszczyzny biblijnej zadecydowały o ukształtowaniu się w języku rosyjskim określonej postaci fonetycznej imion biblijnych. Imiona greckie i biblijne zostały przejęte przez język rosyjski z greczyzny poprzez język starocerkiewnosłowiański, do którego zostały przeniesione drogą prostej transkrypcji. W związku z tym te same imiona biblijne w języku rosyjskim i hebrajskim będą miały różną postać fonetyczną. Ponadto już sam zapis imion żydowskich w alfabecie rosyjskim motywował niejako zmiany w brzmieniu imion.

W okresie międzywojennym językiem urzędowym w Białymstoku staje się język polski, który z kolei terminologię chrześcijańską, a więc i nazewnictwo osobowe przejmuje z języka łacińskiego. Polska postać imienia biblijnego będzie różniła się nie tylko od jego hebrajskiego pierwowzoru lecz także i od formy rosyjskiej. A zatem to samo imię biblijne o etymologii hebrajskiej może wystąpić co najmniej w trzech wariantach:

  1. hebrajskim, czy ściślej, odzwierciedlającym wymowę i pisownię języka hebrajskiego;
  2. rosyjskim, czyli odzwierciedlającym procesy adaptacyjne w języku rosyjskim;
  3. polskim, odzwierciedlającym procesy adaptacyjne imienia w języku polskim.

Jeśli uwzględnić jeszcze wpływ innych języków europejskich oraz możliwości derywacyjne zarówno języka hebrajskiego, jidysz oraz języków słowiańskich i innych europejskich, jawi się przed nami niezwykle bogaty i różnorodny obraz funkcjonowania antroponimii żydowskiej na tym terenie. Przytoczmy przykłady wybranych imion:

IZAAK, hebr. jishaq, forma rosyjska ????? w materiale białostockim występuje w okresie rosyjskim (do 1919 r.) w następujących wariantach: ?????, ?????, ?????, ?????, ????, ????, ????, ?????. W okresie międzywojennym wystąpiły warianty: Izaak, Icchok (vel Izaak), Isaak, Isak, Izak, Icko, Ajzyk. To bogactwo wariantów powstało w wyniku interferencji językowej na różnych płaszczyznach. Imię Isaak w takiej postaci zostało zaadaptowane w języku cerkiewnosłowiańskim (poprzez grekę) i następnie weszło do zasobu imiennictwa rosyjskiego. Icchak i Icchok – to warianty najbardziej zbliżone do hebrajskiej formy Jishaq, przy czym [h] zarówno w języku polskim jak i rosyjskim przetransponowane jest przez [x/ch] nie zaś [g]; imię Ajzyk powstało pod wpływem wymowy angielskiej (Jishaq > Ajzak, Ajzek, Ajzyk), natomiast język niemiecki motywował powstanie wariantu Icek (Isak > Izak, Icak, Icek); imiona Icka, Icko niewątpliwie powstały pod wpływem języka potocznego białostoczan na wzór słowiańskich zdrobnień i spieszczeń typu Janko, Wańka z formy Icek, która na tym terenie z pewnością kojarzyła się z typowo polskimi zdrobnieniami typu Janek, Bronek, Tomek; wariant Icel odzwierciedla wpływ niemieckiego systemu derywacyjnego: forma ta została utworzona za pomocą niemieckiego sufiksu zdrabniającego -el od skróconego tematu Ic-el.

ANNA, hebr. hannah w metrykach Żydów białostockich występuje w wariantach: Anna, Chana, Chanka, Chasza, Chasia. Rosyjski i polski wariant tego imienia utratę pierwotnego [h] zawdzięcza grecko-łacińskiemu pośrednictwu. Nie jest to jednak zbyt popularna postać imienia u Żydów, o czym świadczą dane statystyczne (w okresie rosyjskim imię w formie Anna nadano 42 razy, natomiast Chana – 195 razy). Formy Chanka, Chasza, Chasia zostały utworzone od tematu hebrajskiego wariantu imienia za pomocą zdrabniających i spieszczających sufiksów słowiańskich: -ka, -sza, -sia.

EWA, hebr. hawwa w białostockiej diasporze funkcjonowało w wariantach: Ewa i Ewwa, Chawa, Chowa, Chwolesz, Chwolisz i prawdopodobnie Chwiena. Najbardziej rozpowszechnione były formy zbliżone do hebrajskiego pierwowzoru: Chawa i Chowa (z obocznością a//o). Pozostałe formy – to już derywaty powstałe w jidysz z zachowaniem semickiego rdzenia spółgłoskowego [hw].

MARIA, hebr. Miriam lub Mariam, w metrykach Żydów białostockich występuje w formach: Maria, Mariam, Meriam, Mirjam, Miriam, Mania, Mariasza, Marjasza, Masza, Maja, Mera, Merka, Mirel, Mirka, Mirsa, Mircza, Mircze, Muszka i in. W środowisku Żydów białostockich używano to imię przede wszystkim w starohebrajskim lub zbliżonym do niego kształcie fonetycznym, bowiem najczęściej spotykanymi formami w metrykach są: Mariam, Meriam i Miriam. Zwraca uwagę wyjątkowo duża liczba form pochodnych od tego imienia. Niewątpliwie część z nich powstała pod wpływem słowiańskim. Do takich można zaliczyć formy Mania i Masza, tworzone są bowiem od imienia Maria również przez Polaków (Mania), Białorusinów i Rosjan (Masza). Również na wzór słowiański powstały formy Mer-a i Mer-ka (< Meriam), Mir-a, Mir-ka (< Miriam), Maria-sza (< Maria, Mariam). W imieniu Mirel można doszukać się jidyszowego sufiksu -el (< Miriam), natomiast Mircza, Mircze oraz Mirsa być może odzwierciedlają wpływy rumuńskie (Mircea), chociaż formy te mogły powstać również na gruncie słowiańskim: Miriam > Mir-cia > Mircza, Mircze, gdzie -cza, -cze oddają wymowę miękkich spółgłosek słowiańskich w jidysz6.

Powyższe przykłady imion świadczą o tym, że nawet ta ważna warstwa imiennictwa żydowskiego mająca swe źródło w Biblii, a więc posiadająca wzorce tradycyjnej ortografii i fonetyki hebrajskiej nie ustrzegła się interferencji językowej. Imiona Żydów białostockich zawarte w księgach metrykalnych końca XIX i początku XX w. poświadczają wpływ wielu języków, przy czym najwięcej zmian w nazewnictwie żydowskim zachodziło w wyniku oddziaływania języka niemieckiego (jidysz), rosyjskiego i polskiego. Interferencja językowa w wielu wypadkach zależała od pisemnej lub ustnej drogi przejmowania obcych cech językowych.

Na bazie zarówno hebrajskiego jak i obcego materiału językowego powstawały nazwy o pozytywnym znaczeniu, które z czasem zaczęły funkcjonować jako imiona. Bardzo często imiona hebrajskie tłumaczono na miejscowy język lub dialekt. Początkowo funkcjonowały one jako imiona podwójne, np. Susanna (Szoszana) – Rose; Sara – Regina; Cypora – Fejgel; Chaim – Vivacius itp.7. Zestaw imion wykorzystanych w Białymstoku włącza dosyć liczną grupę imion powstałych w jidysz. Są to np. Hirsz, Lejb, Ber, Wolf; Bejla, Złata, Golde i in.

Interesująca jest geneza powstania imion: Hirsz, Lejb, Wolf. Zrodziły się one z symbolicznego rozumienia błogosławieństwa Jakuba, który nadał swym dzieciom różne epitety i przezwiska: Naftali został nazwany łanią, stad hebrajskie imię Cewi (Cwi) i jidyszowe Hirsz (niem. ‘jeleń’); Juda – lwem, stąd hebrajskie Aria i jidysz. Lejb, Lew, Lewe, czasem Leon; Beniamin – wilkiem, stąd hebrajskie Zew (Zeew) i jidysz. Wolf (niem. ‘wilk’)8.

W obrzędach religijnych w synagodze Żyd powinien był używać rdzennie hebrajskiego imienia, dlatego też powstawały tłumaczenia imion z języka miejscowego na hebrajski. W ten sposób imię jidyszowe Ber (< niem Bar ‘niedźwiedź’) przeobrażało się w Dowa, Benedykt w Barucha (‘błogosławiony’), Gottlieb w Jedydję (‘umiłowany przez Boga’), Febus w Uri lub Szraga (‘światło’) itp. Ten zwyczaj nominacji u Żydów stał się źródłem wzbogacania systemu antroponimicznego i powstania wielu imion niebiblijnych.

Motywacja wyboru imienia u Żydów jest inna niż u chrześcijan, tak jak odmienna jest historia rozwoju imiennictwa żydowskiego i formowania się systemów imienniczych cywilizowanego świata chrześcijańskiego. Kierunki rozwoju systemu imienniczego Żydów najczęściej określały warunki życiowe tego narodu, ponieważ najważniejszą motywacją wyboru imienia dla dziecka na przestrzeni całych stuleci była semantyka wyrazu, od którego tworzono nazwę osobową. Rodząc się w żywym języku imiona żydowskie odzwierciedlały jego historię, przekazywały zwyczaje narodu, jego skłonności w życiu rodzinnym. Imiona żydowskie musiały być rozumiane przez samych Żydów. Dążenie, by uczynić je zrozumiałymi dla innych narodów prowadziło do tłumaczenia na inne języki. W ten sposób powstawały imiona podwójne: hebrajskie służyło Żydowi w świątyni, zaś przetłumaczone na język miejscowej ludności najczęściej wykorzystywano w kontaktach z sąsiadującą ludnością nieżydowską. W poszczególnych epokach rozwijały się wciąż nowe obyczaje w związku z nadawaniem imion, np. nadawanie imion na cześć swoich przodków, dobroczyńcy w dowód swej dozgonnej wdzięczności, nazywanie chłopca imieniem ojca lub innego przodka (Aba-ben, Josef-ben-Raba-ben-Josef)9. W niektórych diasporach pojawił się z czasem zwyczaj zamiany imienia chorego na inne, dające nadzieję na uzdrowienie, np. Chaim (‘życie’), Refael (‘uzdrów Boże’), Iosif (‘dodaj tzn. lat życia’).

W związku z tym, że Żydzi przywiązywali ogromną wagę do znaczenia imienia, analiza etymologiczna materiału nazewniczego może rzucić pewne światło na życie narodu, pokazać jakie wartości były dla niego najważniejsze. Imiona nadane na przełomie XIX i XX w. w diasporze Żydów białostockich można podzielić na dwa typy strukturalne: 1. imiona tzw. odapelatywne, tj. powstałe od rzeczowników pospolitych; 2. composita, tj. imiona złożone, często stanowiące kompletne zdanie.

Odapelatywne imiona męskie i kobiece różnią się między sobą. Żydzi białostoccy wybierali dla chłopców imiona utworzone od nazw zwierząt będących symbolami siły, odwagi, potęgi: Aria, Lejb, Lew, Leo ‘lew’; Cwi (Cewi), Hirsz lub Hersz ‘jeleń’; Zew (Zeew), Wolf, Welwel ‘wilk’. Dziewczynkom nadawano imiona utworzone od nazw zwierząt domowych, ptaków, owadów i in., będących symbolem pracowitości, wdzięku lub innych wartości, np. Debora, Bina ‘pszczoła’, Cypora, Fejgel ‘ptak’, Cywia ‘gazela’, Hinda ‘łania’, Tauba ‘gołąbka’ i in. Chętnie wybierano również imiona utworzone od nazw roślin, a zwłaszcza kwiatów, które w kulturze żydowskiej, podobnie jak świat zwierzęcy, były symbolami pewnych wartości, np. palma była symbolem doskonałości i dobrobytu, piękna, mądrości oraz życia (por. chociażby niektóre wersety z Biblii: “Jakże jesteś piękna i jakże pełna wdzięku, miłości przeroskoszna! Twoja postać podobna jest do palmy…” [PnP. 7,8]). W białostockim materiale antroponimicznym wystąpiły następujące imiona: Tamar (hebr. ‘palma’); Hadasa (hebr. ‘mirt’), Szoszana (hebr. ‘lilia’), Bluma (niem. ‘kwiat’), Roza, Róża ‘roża’ i in. Kobiety nazywano również imionami utworzonymi od nazw klejnotów, kamieni, metali szlachetnych: Penina, Margalit, Perel, ‘perła’; Gołda, Złata ‘złota’. Imiennik męski nie zawiera imion tego typu. Kobiece imiona odapelatywne tworzone od tematów oznaczających pewne wartości moralne świadczą o tym, że Żydzi białostoccy cenili u kobiet takie cechy jak dobroć, szlachetność, pobożność, skromność, czystość, niewinność, mądrość, urodę, wdzięk i in.: Ada ‘ozdoba’, Adel ‘szlachetna’, Ahuwa, Liba ‘ukochana’, Anna (Chana) ‘łaska’, Bejla, Jafa, Kejla, Krasna, Szifra ‘piękna’, Chasia < Chasida ‘dobrotliwa’, Chiena, Rajca ‘wdzięk, urok’, Fradel ‘radość’, Fruma ‘pobożna’, Gita ‘dobra’, Glika ‘szczęście’, Luba, Lubow’ ‘miłość’, Nechama ‘pocieszenie’, Nadzieżda, Szprinca (z Esperanca) ‘nadzieja’, Rachama ‘miłosierdzie’, Rajna ‘czystość, niewinność’, Sofia ‘mądrość’ itp. W męskim zestawie imiona o takim charakterze również występują, jednak jest ich znacznie mniej: Aszer, Feliks ‘szczęśliwy’, Chonon ‘miłosierny’, Codek ‘sprawiedliwy’, Dawid ‘umiłowany’, God ‘szczęście, powodzenie’, Jakir ‘drogocenny’, Noach ‘spokój’, Symcha ‘radość’ itd.

Imiona o złożonej strukturze w nazewnictwie Żydów Białostockich to przede wszystkim imiona teoforyczne, zawierające w swojej budowie element językowy związany z nazwą Bóstwa. Najczęstszymi elementami teoforycznymi są: -el ‘Bóg’, -jah ‘Jahweh – imię Boga’, ab- ‘ojciec’. Por. Abiezer – typowe imię zdaniowe, w j. hebr. abi’ezer oznaczało ‘ojciec jest pomocą’, Abner ‘ojciec jest światłem’, Abraham i w krótszej wersji Abram pierwotne znaczenie łączy się z wyrazem pospolitym abram ‘ojciec mnóstwa’, ‘dostojny ojciec’. Odmianka abi’ram znaczyło ‘mój ojciec jest wysoki, wspaniały’, Awadja w j. hebr. obadjah ‘sługa Jahwe’, Azriel ‘Bóg jest pomocą’, Becalel hebr. besale’el ‘w cieniu Boga’, Chananij hebr. ‘ananjah ‘Jahwe jest obrońcą’ lub hananjah ‘Jahwe jest miłosierny’ itd. Już powyższe przykłady mówią nam o tym, że w imionach żydowskich wyraża się prosta religijność ludowa. Semantyka imion najczęściej skupia się wokół faktu narodzin dziecka, związanych z tym myśli i uczuć, zaś treścią pozostałej części zdania-imienia jest to co zdziała lub jak ma działać Bóstwo dla danego nosiciela imienia. Jeśli chodzi o obraz Bóstwa w tych imionach, to nie jest to Bóg walczący, ziejący klęskami, napawający strachem lecz łagodny, przyjazny, wyrażający się w regularnych zjawiskach przyrody, błogosławiący i wspomagający.

NAZWISKA.

Jeśli chodzi o drugi człon zestawienia antroponimicznego – nazwisko we współczesnym rozumieniu, to pojawiło się ono w kulturze narodu żydowskiego bardzo późno, bo w XIX w. i było narzucone przez władze krajów, obywatelami których byli Żydzi. Nie znaczy to, że wcześniej do identyfikacji wystarczało Żydom samo imię. Radzili sobie w podobny sposób jak inne narody: obok imienia używali nazwy miejsca pracy, urodzenia, pochodzenia, wykonywanego zawodu itp. dodawali do tego imię ojca lub matki w połączeniu z wyrazem ben lub bar ‘syn’ (zwłaszcza w oficjalnych dokumentach). W mowie potocznej tworzono formy patronimiczne dodając do imienia ojca końcówkę dopełniacza w jidysz -s, która mogła być dodana także do imienia matki i żony10. W zaborze rosyjskim od 1845 r. Żydzi, podobnie jak inni obywatele, musieli przybrać nazwiska dziedziczne. Nie zawsze mogli sami decydować o jego wyborze. Często zależało to od urzędnika, który mógł narzucić swoją wolę i często tak robił11.

Nazwiska Żydów białostockich zawierają różne elementy językowe: hebrajskie, niemieckie (jidysz), słowiańskie i in. Cechą charakterystyczną nazewnictwa żydowskiego jest hybrydalność nazwisk: do hebrajskiego lub słowiańskiego tematu dodawano końcówkę lub sufiks innego języka. Dużą grupę nazwisk tworzą antroponimy pochodne od imion. Mogą one być równe imieniu: Lewi, Markus, Chackiel, Salmon, Mejłach, Abel, Matys i in. lub utworzone na bazie imienia za pomocą różnego rodzaju środków derywacyjnych (sufiksów, fleksji i in.). Najliczniej reprezentowane są nazwiska patronimiczne, które Żydzi białostoccy tworzyli od własnych imion o różnej etymologii za pomocą słowiańskich, hebrajskich lub niemieckich (jidysz) formantów, np. Berk-owicz, Nechem-owicz, Jankiel-owicz; Chaim-owski, Hirsz-owski, Jankiel-ewski; Jachn-uk, Szalm-uk (< Salomon), Iser-uk; Wigdor-czyk, Jachel-czyk; Jel-in, Lew-in, Chilk-in; Isaj-ew, Josel-ew; Boruszcz-ak; Lipkie-s, Judkie-s, Szmerkie-s, Mende-s; Itzhak-i, Gerszun-y itd. Odrębny typ nazwisk patronimicznych tworzą formacje z -son ‘syn’, np. Abram-son, Aron-son, Dawid-son, Mendel-son, Awja-son (< Aba) i in.

Charakterystyczną cechą nazewnictwa Żydów białostockich są nazwiska tworzone od imienia matki, co niewątpliwie jest związane z szacunkiem dla kobiety-matki i rolą, jaką pełni kobieta w rodzinie żydowskiej. Także prawodawstwo żydowskie traktuje kobietę w wyjątkowy sposób12. Nazwiska tworzono od imion żeńskich hebrajskich i jidyszowych13, por. : Rywk-in, Ryw-ski (Rywka), Chaw-in, Chaw-es (Chawa), Chan-in (Chana), Chajk-in (Chaja); Margoli-s (Margalit), Minke-s (Mina), Sulk-es (Sulamit); Maryń-ski, Mariań-ski (Maria); Dwork-owicz (Dwora), Dyn-owicz (Dina), Sur-owicz, Sur-ek (Sara). W nazwiskach metronimicznych zwracają uwagę nazwy osobowe z formantem -son ‘syn’, -kind ‘dziecko’, -man ‘mąż’: Dinen-son (Dina), Perel-son (Perel), Ryw-kind (Rywka), Rejz-kind (Rejza), Edel-man (Edel = Adela), Rozen-man (Roza), Taub-man (Taube).

W pozostałych nazwiskach Żydów białostockich można wyodrębnić nazwy osobowe równe a) etnonimom, rzeczownikom pospolitym oznaczającym nazwy zawodów, przedmioty użytku codziennego, świat roślinny i zwierzęcy, cechy psychiczne i fizyczne człowieka itp. b) nazwiska pochodne od nazw osobowych pierwszego typu oraz pochodne od nazw miejscowych c) composita. We wszystkich typach nazw osobowych odnajdujemy wpływy językowe i kulturowe nie tylko słowiańskie lecz i inne europejskie, zwłaszcza niemieckie.

Niezwykle bogata i różnorodna jest grupa nazwisk odapelatywnych. Nazwiska pochodne od nazw zawodów lub czynności związanych z pracą w synagodze mogą mieć różnorodny rodowód: hebr. – Kagan i inne warianty fonetyczne i ortograficzne (Cohen, Kahan, Kachan, Kochan) < ap. kohen ‘duchowny’14; Magid < maggid ‘kaznodzieja’, Mełamed < mełammed ‘nauczyciel’, Rabin < rabbi; Chazan < chazan ‘odczytujący modlitwę w czasie nabożeństwa’, Sofer, Saufer, Sojfer < sopher ‘pisarz, kopista’ itd. Bardzo licznie jest też reprezentowana grupa nazwisk od zawodów świeckich: Chajit i warianty (Chajet, Chajat, Chajetan) ‘krawiec’; Kacew i Kacef < hebr. kacaw ‘rzeźnik’; Tabach ‘ts’, Caref < cojref ‘jubiler’, Raffe < rojfe ‘lekarz’; Szoher < sojcher ‘handlarz’ itp. Te nazwiska były często tłumaczone na języki europejskie, mamy więc odpowiedniki niemieckie, rosyjskie, polskie i in., por. Krawiec – Portnoj – Sznajder; Rybak – Fiszer; Szewc – Szwiec – Sapożnik – Szuster itd. Podobne zjawiska obserwujemy w pozostałych typach nazwisk odapelatywnych, por. Lis – Fuks; Rybko – Fisz (niem Fisch ‘ryba’). Nazwiska pochodne od rzeczowników pospolitych tworzą niezwykle barwny obraz. Jest tu licznie reprezentowany świat zwierzęcy: ryby (Karp, Lin, Okoń, Szczupak i in.), ptaki (Bocian, Indych, Wróbel, Łebendik, Kogut, Kanarek i in.), dzika zwierzyna (Bobre, Wilk, Medwied, Jeleń i in.) i zwierzęta domowe (Baran, Koń, Konik, Wałach, Kozioł, Koza i in.); świat roślinny: drzewa, krzewy, kwiaty, zioła, zboża, a nawet chwasty (Topol, Olcha, Jawor, Jabłoń, Jałowiec, Bez, Kwiat, Goździk, Pokrzywa, Krapiwka, Minc, niem. Minze ‘mięta’ itd.); owoce i warzywa (Śliwa, Cytryn, Jabłok, Wisznia, Birenbaum – niem. ‘grusza’, Ajw – ros. ajwa ‘pigwa’, Maranc, Pomeraniec ‘pomarańcz’, Kapusta itp.). Także świat materialny jest bogato reprezentowany w antroponimii żydowskiej, zwłaszcza waluta, kamienie i metale szlachetne, przedmioty codziennego użytku, tkaniny itp. (Pieniążek, Rubel, Czerwoniec, Grajcar, Złotko, Bursztyn, Rubin, Klejnot, Jedwab, Barchat, Kałamarz, Świecznik, Żelazko, Papier, Kirpicz – ros. ‘cegła’, Remień ‘rzemień itp.).

Nazwiska charakteryzujące wskazują na ułomności fizyczne człowieka, cechy jego charakteru (najczęściej negatywne), określają wygląd zewnętrzny (Blindes – niem. Blinde ‘ociemniały’, Ślepak, Wysokier, Gros, Gorbaty, Gawuryn, por. ros., brus. goworun ‘gaduła’, Borodacz, Czort, Siniak, Krykun, Wariat, Fiks, por. fr. ‘mania, bzik’, Metelica, Miły, Galante, Ryzykor, Kiwajko, Zubacz, Gniewny, Długacz, Mały i Klein, niem ‘mały’, Skory, Biegun, Gut niem.‘dobry’, Kaleka, Zawadysz, Piorun, Chwat, Kartun, brus. ‘karciarz’, Wejwejek (zapewne od aj-waj), Gdak, Kołtun itp.).

Nazwiska równe etnonimom i pochodne od nich wskazują często na miejsce poprzedniego zamieszkania lub przybycia, por. Mazur, Polak i Polaczek, Rusin i Ruszyn oraz nietypowe dla polszczyzny Rosjan, Cygan, Litwin, Hollander, Lach, Szwed, Turek, Ormian (zamiast Ormianin), Czywusz (Czuwasz?), Czerkis; derywowane: Jewrejski, Duński, Holenderski, Jatweski, Wengrów (Węgierski?). Na miejsce pochodzenia lub poprzedniego pobytu rodziny żydowskiej wskazują też nazwy osobowe utworzone od nazw miejscowych, które również mogą być równe tym nazwom lub utworzone za pomocą sufiksów -ski, -cki lub -er: Berlin i Berliński, Berliner; Luksemburg, London, Strausberg, Grynberg, Hamburg, Czernichow, Choroszcz, Tykoczyn (pol. Tykocin), Liwszyc (< Leobschutz na Śląsku), Halpeern, Alpern i Galpern (< Heilbronn), Konin, Elbling (Elbląg), Szapiro, Szpiro (< Speyer), Cfas (< z miasta Safed) itp. Tu uwagę zwraca oryginalne nazwisko Kacelenbogen i jego warianty Kanzelenbogen, Kancenelenbogen, które zostało utworzone poprzez połączenie abrewiatury Kac (kohen sedek) i nazwy miasta Elbogen. Jednak większość nazwisk odmiejscowych utworzono za pomocą sufiksów -ski, -cki, -er, czyk i in.: Peuzner (Poznań, Sejner (Sejny), Grodner (Grodno), Koszycer (Koszyce), Grajwer (Grajewo), Kolner (< niem Koln lub pol. Kolno) itd. oraz Indurski, Repelski, Suchowolski, Zabłudowski, Gdyński, Gdański, Warszawski, Wileński i Wileńczyk, Warszawczyk itp. Te nazwy osobowe świadczą o tym, że do Białegostoku Żydzi przybywali zarówno z pobliskich miasteczek i miejscowości na Białorusi i Ukrainie jak i z odległych nieraz o setki kilometrów miast i krajów Europy i świata.

Niezwykle różnorodną i bogatą pod względem semantycznym grupę nazw osobowych tworzą composita. Nazwiska złożone najczęściej mają niemiecki rodowód. W białostockim materiale bardzo licznie wystąpiły nazwiska z formantem -sztejn ‘kamień’, oraz -berg ‘góra’, rzadziej -feld ‘pole’, -baum ‘drzewo’, -sztam ‘korzeń’ oraz -man ‘człowiek’: Rubinsztejn, Blauksztejn, Gutsztejn, Goldsztejn, Perelberg, Kronenberg itp. Zdarzają się też słowiańskie kalki: Modrykamień i Szczęsna Góra. Większość tych nazwisk zapewne powstała w Niemczech i Austrii, nie bez udziału tamtejszych urzędników. Świadczy o tym ich niemiecka forma i nieraz kuriozalne znaczenie typu ‘myślący chleb’ czy ‘perłowa lub koronna góra’15.

W materiale nazewniczym zwracają uwagę stosunkowo nieliczne w zestawieniu z innymi typami nazwiska-abrewiatury. Są to nazwy osobowe charakterystyczne tylko dla Żydów. Tworzono te nazwiska od pierwszych liter lub sylab innych nazw lub wyrazów, a nawet całych zwrotów frazeologicznych. Najprostsze nazwiska w tej oryginalnej grupie nazw osobowych najczęściej zaczynają się na literę b ( jest to początkowa litera wyrazu ber lub ben ‘syn’ i pierwsza litera lub sylaba jakiegokolwiek imienia biblijnego, np. Basz < Ben-Szimon. Bardziej złożony typ nazwisk-abrewiatur powstał od nazw obrzędów religijnych lub zawodów z nimi związanych, np. Kac < kohen-sedek. W materiale białostockim oprócz wyżej wymienionych wystąpiły: Segał < segan-leviyyah ‘pomocnik lewity’16 oraz Atłas < ach tow le-izrael sela ‘niech będzie dobrze Izraelowi’17. Możliwe, że abrewiaturami są również nazwiska: Rosz < rabbi Szelomo, Rac < rabbi Cwi, Bosz < Ben Szimon lub Ben Szmuel i in.

Podsumowując należy podkreślić, że nazwiska Żydów białostockich powstały na materiale leksykalnym wielu języków. Niewątpliwie największy udział ma język niemiecki (jidysz) oraz języki słowiańskie (polski, rosyjski, ukraiński, białoruski). Dosyć skromnie prezentują się nazwiska o etymologii hebrajskiej. Wiele jest nazwisk o niejasnej etymologii. Zdarzają się też nazwiska o cechach językowych wskazujących na inne pochodzenie, np. angielskie lub francuskie (por.: Harris, Gordon, Spector, Giljot).

Wiele nazwisk niemieckiego i słowiańskiego pochodzenia trudno uznać za typowo żydowskie, ponieważ takie same nazwy osobowe mogą nosić również Niemcy, Polacy czy Rosjanie, np. Szmidt, Miller, Kowalski, Kuzniecow, Kruszewski, Konik, Kozak itp. Niemniej jednak pewna grupa nazwisk żydowskich zdecydowanie różni się od niemieckich i słowiańskich przede wszystkim etymologią i strukturą. Niewątpliwie do nazwisk charakterystycznych wyłącznie dla Żydów należy zaliczyć wszystkie nazwiska o etymologii hebrajskiej (Kagan, Magid), nazwiska patronimiczne i metronimiczne utworzone za pomocą słowiańskich sufiksów od imion używanych wyłącznie przez Żydów (Judelewicz, Izakowicz, Wigdorczyk), nazwiska utworzone za pomocą hebrajskiego sufiksu -i/-y (Itzhaki, Jakobi, Gerszuny) i jid. -s (-es, -is) (Surkies, Frejdkies, Chawies), nazwiska złożone, które Żydzi tworzyli na wzór swoich imion złożonych, wyrażających pozytywne treści, najczęściej o niemieckim rodowodzie, różniące się jednak od niemieckich zaskakującym znaczeniem całości (Perelsztejn, Rozenberg, Rozenblum, Rozenfeld, Wejzenbaum ‘drzewo przeniczne’ !?), nazwiska hybrydalne, najczęściej odmiejscowe, tworzone od słowiańskiej podstawy za pomocą sufiksu jid.: (Krakower, Warszawer, Krynkier) i odwrotnie (Berliński, Jeruzalimski), nazwiska-abrewiatury (Kac, Atłas, Bosz).

Nazwiska Żydów białostockich świadczą, z jednej strony, o kontynuacji w kształtowaniu systemu nazewniczego pewnych tradycji kulturowych wypracowanych przez ten naród w dalekiej przeszłości. Niewątpliwie nawiązują do tej tradycji nazwiska odapelatywne (proste i złożone) o charakterze życzeniowym, niosące pozytywne treści. Przypominają one swoją budową i semantyką imiona żydowskie, zarówno biblijne jak i niebiblijne hebrajskie i jidyszowe (np. Perel, Kalman, Berel).

Z drugiej strony, Żydzi od sąsiednich narodów przejmują pewne modele strukturalne nazwisk oraz poszczególne elementy derywacyjne i wykorzystują je w kształtowaniu swego nazewnictwa osobowego. Tu należałoby wymienić przede wszystkim nazwiska patronimiczne z suf. słowiańskimi: -owicz/-ewicz, -czyk, -ow. -in, -uk, -ski oraz niem. -son: Mowszowicz, Jankielewicz, Jachnuk, Wigdorczyk, Lewin, Isajew, Chaimowski, Aronson, Mendelson itp., także nazwiska odmiejscowe z suf. -ski, -czyk, -er: Warszawski, Wileńczyk, Krakower.

Przedstawione tu, aczkolwiek fragmentarycznie, nazewnictwo osobowe Żydów białostockich daje pewne wyobrażenie o podstawach kulturowych antroponimii żydowskiej. Odzwierciedlając wędrówkę Żydów po wielu krajach Europy i świata jest ono jednocześnie świadectwem tragicznego losu tego narodu. Swój współczesny system nominacyjny Żydzi kształtują w oparciu o doświadczenia otaczających ich narodów europejskich. Przejmują od nich modele strukturalne nazw osobowych, elementy derywacyjne i leksykalne, sami jednak nie oddziałują w takim samym stopniu na kształtowanie się nazewnictwa swoich sąsiadów. Narody chrześcijańskie, wśród których żyli, wchłaniają niewiele z bogactwa kulturowego i językowego Żydów, z wyjątkiem tego, co zaakceptowało i przejęło z judaizmu chrześcijaństwo.